Ռազմաբժշկական ծառայություն.գնահատում են մասնագետները

ՀՀ պաշտ­պա­նու­թյան նա­խա­րա­րի ռազ­մաբժշ­կա­կան հար­ցե­րի գծով խորհր­դա­կան Բենիկ Հարությունյան
 

-Ի­՞նչ ճա­նա­պարհ է ան­ցել ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյու­նը Հա­յաս­տա­նում: 

-Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյան պատ­մու­թյու­նը սկս­վում է բա­նա­կի հետ: 1992 թ. ՀՀ Նա­խա­գա­հի հրա­մա­նով ստեղծ­վել է ՀՀ պաշտ­պա­նու­թյան նա­խա­րա­րու­թյու­նը և նրա կա­ռույ­ցում ռազ­մաբժշ­կա­կան ծա­ռա­յու­թյու­նը, ո­րը մի տա­րի ան­ց վե­րա­կազ­մա­վոր­վել է վար­չու­թյան: Եվ ի պա­տիվ մեր ժո­ղովր­դի, մեր քա­ղա­քա­կան, պե­տա­կան ան­կա­խու­թյու­նը կեր­տող բո­լոր այ­րե­րի, պետք է ա­սեմ, որ այս ըն­թաց­քում մեր հայ­կա­կան բա­նա­կը կա­յա­ցել, զար­գա­ցել, դար­ձել ժա­մա­նա­կա­կից և հան­դի­սա­նում է հան­րա­պե­տու­թյան ան­կա­խաց­ման շր­ջա­նի ա­մե­նա­մեծ ձեռք­բե­րում­նից մե­կը: Բնա­կա­նա­բար նույն բարձր մա­կար­դա­կում է նաև ռազ­մաբժշ­կա­կան ծա­ռա­յու­թյու­նը, ո­րը լի­ար­ժե­քո­րեն կա­րո­ղա­նում է լու­ծել իր ա­ռջև դր­ված խն­դիր­նե­րը: Բայց, ան­շուշտ, կյան­քը քա­րա­ցած չէ: Ե­՛վ կյանքն է զար­գա­ցում ապ­րում, և բնա­կա­նա­բար բա­նա­կը, խն­դիր­նե­րը փոխ­վում են, և դրան հա­մա­պա­տաս­խան դի­նա­միկ կեր­պով տրա­մա­բա­նա­կան զար­գա­ցում է ապ­րում ռազ­մաբժշ­կա­կան ծա­ռա­յու­թյու­նը: Բա­վա­կան է  ա­սել, որ ղա­րա­բա­ղյան պա­տե­րազ­մի ըն­թաց­քում ստեղծ­վել են եր­կու հոս­պի­տալ­ներ Եր­ևա­նում և կա­յա­զո­րային հոս­պի­տալ­ներ՝  Սի­սի­ա­նում, Ջրա­կա­նում (Ջաբ­րայիլ), Վար­դե­նի­սում,­Վա­նա­ձո­րում և Բեր­դում: 1993-ին ստեղծ­վել է ՀՀ զին­ված ու­ժե­րի հա­կա­հա­մա­ճա­րա­կային և սա­նի­տա­րա­կան ծա­ռա­յու­թյու­նը: Եվ պետք է ա­սեմ, որ ռազ­մաբժշ­կա­կան ծա­ռա­յու­թյու­նը իր ա­ռջև դրած խն­դիր­նե­րը պատ­վով է  կա­տա­րել, չենք ու­նե­ցել հա­մա­ճա­րա­կային բռն­կում­ներ, բա­ցա­ռու­թյամբ մա­լա­րի­այի փոքր դեպ­քե­րի Հո­րա­դի­զում 1993-1994 թթ. և թո­քախ­տի սահ­մա­նա­փակ դեպ­քե­րի, ո­րոնք ներ­մուծ­վել է­ին քա­ղա­քա­ցի­ա­կան ո­լոր­տից: Վի­րա­վոր­նե­րի 72-75 տո­կո­սը լի­ար­ժեք բու­ժօգ­նու­թյուն է ստա­ցել և վե­րա­դարձ­րել ճա­կատ: Դա գե­րա­զանց ցու­ցա­նիշ է և հպար­տա­նա­լու ա­ռիթ է տա­լիս: 1993-1995 թվա­կան­նե­րին գլ­խա­վո­րել եմ ռազ­մաբժշ­կա­կան վար­չու­թյու­նը, ո­րը պա­տե­րազ­մի տա­րի­նե­րին ստանձ­նել էր պար­տա­կա­նու­թյուն­նե­րի ու խն­դիր­նե­րի հս­կա­յա­կան բեռ:

 Մեր վար­չու­թյան ու­սե­րին էր ծան­րա­ցել հոս­պի­տալ­նե­րի կազ­մա­վոր­ման, դե­ղո­րայ­քի տրա­մադր­ման, վի­րա­վոր­նե­րի բուժս­պա­սարկ­ման օ­պե­րա­տիվ կազ­մա­կերպ­ման, քա­ղա­քա­ցի­ա­կան հի­վան­դա­նոց­նե­րում վի­րա­վոր­նե­րի հոս­պի­տա­լաց­ման, հա­մա­ճա­րակ­նե­րի կան­խար­գել­ման և բա­զում այլ խն­դիր­ներ: Վար­չու­թյու­նը սեր­տո­րեն հա­մա­գոր­ծակ­ցում էր թե­՛ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րու­թյան, թե՛ այլ պե­տա­կան և ար­տա­սահ­մա­նյամ  կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի հետ, ի­նչն օգ­նում էր ա­վե­լի ար­դյու­նա­վետ բաշ­խել ու­ժերն ու ա­րագ ար­ձա­գան­քել: Ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րու­թյան հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցել ե­նք, հա­մա­տեղ ծրագ­րեր ե­նք մշա­կել, հա­մա­տեղ պրակ­տիկ գոր­ծու­նե­ու­թյուն ե­նք ա­պա­հո­վել, ո­րով­հետև այն ժա­մա­նակ մինչև հոս­պի­տալ­նե­րի ձևա­վո­րու­մը քա­ղա­քա­ցի­ա­կան հի­վան­դա­նոց­ներն է­ին վի­րա­վոր­նե­րին ըն­դու­նում և պրակ­տիկ բու­ժում ի­րա­կա­նաց­նում: Մենք այդ ըն­թաց­քում ա­պա­հո­վել ե­նք սնունդն ու դե­ղո­րայ­քը: Քա­ղա­քա­ցի­ա­կան բու­ժաշ­խա­տող­նե­րի՝ այդ ժա­մա­նակ կա­տա­րած մեծ գործն ան­հնար է ու­րա­նալ: Խա­ղաղ պայ­ման­նե­րում էլ ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյու­նը շա­րու­նա­կում է իր փու­լային զար­գա­ցու­մը: Այն հիմ­նա­կա­նում կենտ­րո­նա­նում է կան­խար­գե­լիչ և սա­նի­տա­րա-հի­գի­ե­նիկ մի­ջա­ցա­ռում­նե­րի կազ­մա­կերպ­ման վրա, նաև զար­գաց­նում իր նեղ մաս­նա­գե­տա­կան և գի­տա­կան ճյու­ղը:  1994 թ-ից Մ. Հե­րա­ցու ան­վան Եր­ևա­նի պե­տա­կան բժշ­կա­կան հա­մալ­սա­րա­նում գոր­ծում է ռազ­մաբժշ­կա­կան ֆա­կուլ­տե­տը, ո­րը պրակ­տիկ ռազ­մա­կան բժիշկ­ներ ու գիտ­նա­կան­ներ է պատ­րաս­տում՝ հեն­վե­լով ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյան կան­խար­գե­լիչ ո­ւղղ­վա­ծու­թյան, պա­տե­րազ­մի ըն­թաց­քում կու­տա­կած պրակ­տիկ հմ­տու­թյուն­նե­րի, ռազ­մա­կան հի­գի­ե­նայի և բու­ժա­կան գոր­ծու­նե­ու­թյան մեր սե­փա­կան և մի­ջազ­գային փոր­ձի վրա:

- Քա­ղա­քա­ցի­ա­կան պայ­ման­նե­րում մար­դը բժշ­կի և հի­վան­դա­նո­ցի ը­նտ­րու­թյան հնա­րա­վո­րու­թյուն ու­նի, զին­վո­րա­կա­նը՝ ոչ: Ա­րդյո՞ք մր­ցակ­ցու­թյան բա­ցա­կա­յու­թյու­նը չի ստի­պի տե­ղում դո­փել: 

-Բա­ցար­ձակ: Նախ՝ ռազ­մա­կան և քա­ղա­քա­ցի­ա­կան բժշ­կա­կան ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րը սեր­տո­րեն հա­մա­գոր­ծակ­ցում են: Մի շարք նեղ մաս­նա­գի­տա­կան ծա­ռա­յու­թյուն­ներ հա­վա­սա­րա­պես սպա­սար­կում են եր­կու հա­մա­կար­գե­րին: Այ­նու­հետև  հան­րա­պե­տու­թյան ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան հա­մա­կար­գի հե­ռան­կա­րային զար­գա­ցու­մը տես­նում ե­նք եր­կու ծա­ռա­յու­թյու­նե­րի մի շարք մաս­նա­գի­տաց­ված ո­ւղ­ղու­թյուն­նե­րի ին­տեգր­ման մեջ: Ո­րով­հետև մեր եր­կի­րը մեծ չէ՝ բնակ­չու­թյան և բա­նա­կի կազ­մի ա­ռու­մով, և զին­վոր­նե­րի ու նրանց ըն­տա­նի­քի ան­դամ­նե­րի բուժ­ման գործն ա­ռա­վել օպ­տի­մալ ու հար­մար պայ­ման­նե­րում ի­րա­կա­նաց­նե­լու հա­մար ու­ժե­րի մի­ա­վո­րու­մը շատ կար­ևոր է: Այդ նպա­տա­կով ի­րա­կա­նաց­վում են հա­մա­պա­տաս­խան մաս­նա­գետ­նե­րի պատ­րաստ­ման,  մի­ջազ­գային կենտ­րոն­նե­րում նրանց վե­րա­պատ­րաստ­ման, փոր­ձի փո­խա­նակ­ման հա­մա­տեղ աշ­խա­տանք­ներ, այդ ա­մե­նը՝ ներ­դաշ­նակ հա­մա­հունչ  ժա­մա­նա­կա­կից պա­հանջ­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խան զար­գաց­նե­լու: 

-Շատ կար­ևոր է զին­վոր­նե­րի ա­ռող­ջու­թյան պահ­պա­նու­մը բա­նա­կում: Ի­՞նչ վի­ճա­կում է այդ գոր­ծի կազ­մա­կեր­պու­մը: 

-Ի­նչ­պես նախ­կի­նում, այն­պես էլ այ­սօր հիմ­նա­կա­նում քա­ղա­քա­ցի­ա­կան և ռազ­մա­կան ա­ռող­ջա­պա­հա­կան հա­մա­կար­գե­րի հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյամբ կա­րո­ղա­նում ե­նք կա­ռա­վա­րե­լի պա­հել և հա­մա­ճա­րա­կային մեծ խն­դիր­ներ չու­նե­նալ: Ճիշտ է՝ պա­տա­հում է, օ­րի­նակ, ջր­ծաղ­կի բռն­կում, ո­րը ան­կա­ռա­վա­րե­լի ին­ֆեկ­ցի­ա է և հիմ­նա­կա­նում քա­ղա­քա­ցի­ա­կան մի­ջա­վայ­րից է ան­ցնում զին­վո­րա­կան­նե­րին: Ի­սկ այն վե­րաց­նել չենք կա­րող, քա­նի որ  շփու­մը զին­վո­րի ու նրա հա­րա­զատ­նե­րի հետ չենք կա­րող ար­գե­լել: Եր­բեմն տա­րա­ծում են ստա­նում նաև սե­զո­նային ին­ֆեկ­ցի­ա­նե­րը՝վե­րին շն­չու­ղի­նե­րի բոր­բո­քային հի­վան­դու­թյուն­նե­րը, ո­րոնք ան­ցյալ տա­րի թո­քա­բոր­բային բար­դու­թյուն­ներ տվե­ցին: Ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյան ծա­ռա­յու­թյու­նը ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան քա­ղա­քա­ցի­ա­կան հա­մա­կար­գի մաս­նակ­ցու­թյամբ պատ­վով կա­տա­րեց իր վրա դր­ված խն­դի­րը և այն հաղ­թա­հա­րեց մի­նի­մալ կո­րուստ­նե­րով: Մեծ թվով թո­քա­բոր­բով զին­վոր­ներ են ե­ղել և ու­նե­ցել ե­նք եր­կու կո­րուստ: Ի­հար­կե, լավ կլի­ներ, որ ոչ մի կո­րուստ չու­նե­նայինք, յու­րա­քան­չյուր կո­րուստ մեծ ցավ է, ող­բեր­գու­թյուն թե՛ բա­նա­կի, թե՛ հա­րա­զատ­նե­րի հա­մար, բայց այդ­պի­սի քա­նա­կի դեպ­քում եր­կու կո­րուս­տը մի­ջին ցու­ցա­նիշ­նե­րից շատ ցածր է: Պետք է ա­սեմ, որ հիմ­նա­կա­նում նեղ մաս­նա­գի­տա­կան ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րը ձևա­վոր­ված են, ու­նենք  բարձր ո­րա­կա­վոր­մամբ նեղ մաս­նա­գետ­ներ: Զո­րա­մա­սային ա­ռաջ­նային օ­ղակ­նե­րում և տա­րած­քային հոս­պի­տալ­նե­րում զբաղ­վում են ը­նդ­հա­նուր, պրո­ֆի­լակ­տիկ բնույ­թի, ոչ նեղ մաս­նա­գի­տա­կան բու­ժում պա­հան­ջող պա­թո­լո­գի­ա­նե­րի  բուժ­մամբ: Ա­ռան­ձին դեպ­քե­րում, ե­թե հարկ է լի­նում, դի­մում են քա­ղա­քա­ցի­ա­կան բուժ­կենտ­րոն­նե­րի օգ­նու­թյա­նը: Եր­բեմն, ե­թե պա­տա­հում են նեղ մաս­նա­գի­տա­կան մո­տե­ցում­ներ պա­հան­ջող դեպ­քեր, կա՛մ հա­մա­տեղ լու­ծում­ներ ե­նք գտ­նում, կա՛մ տե­ղա­փո­խում ե­նք քա­ղա­քա­ցի­ա­կան մաս­նա­գի­տաց­ված կենտ­րոն­ներ բու­ժու­մը կազ­մա­կեր­պե­լու հա­մար: Ը­նդ­հա­նուր առ­մամբ ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյան՝ խն­դիր­նե­րի ար­ձա­գանք­ման և բուժ­ման մա­կար­դա­կը բա­վա­կան բարձր է: Ե­թե հաշ­վի առ­նենք մեր բա­նա­կի թվա­կազ­մը, խն­դիր­նե­րը, բուժ­ման կա­րիք ու­նե­ցող զին­ծա­ռայող­նե­րի բու­ժու­մը ու հա­մա­կար­գի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը հա­մե­մա­տենք ա­վե­լի հա­րուստ, ա­վե­լի մեծ կադ­րային, ֆի­նան­սա­կան հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ ու­նե­ցող ե­րկր­նե­րի ռազ­մաբժշ­կա­կան ո­լոր­տի հետ, կհա­մոզ­վենք, որ մեր ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյու­նը ոչ մի­այն չի զի­ջում, այլև զար­գա­նում է ժա­մա­նա­կա­կից պա­հանջ­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խան: 

- Զին­վո­րա­կան բժիշկ­նե­րի հայ­կա­կան ա­սո­ցի­ա­ցի­ան ի­՞նչ կա­րող է փո­խել այս ո­լոր­տում, ի­՞նչ ա­կն­կա­լիք­ներ կան ա­սո­ցի­ա­ցի­այից:

-Ող­ջու­նում եմ Զին­վո­րա­կան բժիշկ­նե­րի հայ­կա­կան ա­սո­ցի­ա­ցի­այի և նրա հան­դե­սի կազ­մա­վո­րու­մը: Առ­հա­սա­րակ հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րը կոչ­ված են հա­մա­պա­տաս­խան պե­տա­կան կա­ռույց­նե­րից ի­րենց վրա վերց­նել մի շարք ֆունկ­ցի­ա­ներ, ին­չը հեշ­տաց­նում է խն­դիր­նե­րի լու­ծու­մը, ա­վե­լի բաց է դարձ­նում հա­մա­կար­գի աշ­խա­տանք­նե­րը և նպաս­տում քա­ղա­քա­ցի­ա­կան հա­սա­րա­կար­գի ձևա­վոր­մա­նը: Ե­թե այս տե­սան­կյու­նից էլ նայենք Զին­վո­րա­կան բժիշկ­նե­րի հայ­կա­կան ա­սո­ցի­ա­ցի­այի ձևա­վոր­մա­նը, այն կրկ­նա­կի կար­ևոր է դառ­նում: Ա­սո­ցի­ա­ցի­ան ա­վե­լի կընդ­լայ­նի հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյան դաշ­տը, ա­վե­լի բաց կդարձ­նի հա­մա­կար­գը նաև ար­տա­սահ­մա­նյան կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի հա­մար, ի­սկ այ­սօր­վա պայ­ման­նե­րում, որ­քան հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյան դաշ­տը մեծ ու բաց լի­նի, այն­քան ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը ա­ռա­վել նշա­նա­կա­լի կլի­նի: Մյուս կող­մից դա ա­ռանձ­նա­հա­տուկ ա­սո­ցի­ա­ցի­ա է, ի­սկ նրա հան­դե­սը հար­թակ է, ո­րը մաս­նա­գի­տա­կան, կազ­մա­կերպ­չա­կան, գի­տա­կան և այլ խն­դիր­նե­րի բաց քն­նարկ­ման և ի­րա­զեկ­ման լայն հնա­րա­վո­րու­թյուն է ստեղ­ծում: 

Զին­վո­րա­կան բժիշկ­նե­րի հայ­կա­կան ա­սո­ցի­ա­ցի­ային և նրա հան­դե­սին բա­րի ե­րթ եմ ցան­կա­նում:

Ար­տա­շես Փար­սա­դա­նյան

ՀՀ ԶՈՒ ռազ­մաբժշ­կա­կան վար­չու­թյան նախ­կին պետ, գն­դա­պետ,

բժշ­կա­կան գի­տու­թյուն­նե­րի դոկ­տոր, պրո­ֆե­սոր

- Հայ ի­րա­կա­նու­թյու­նում ե­՞րբ և ի­նչ­պե՞ս է ձևա­վոր­վել ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյու­նը:

- Ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյու­նը հայ ի­րա­կա­նու­թյու­նում գո­յու­թյուն ու­նի շատ վաղ ժա­մա­նակ­նե­րից, ե­րբ կազ­մա­վոր­վել են զին­ված ու­ժե­րը, զու­գա­հեռ միշտ ե­ղել են բու­ժօգ­նու­թյուն ա­պա­հո­վող մաս­նա­գետ­ներ: Սկզբ­նա­կան շր­ջա­նում նրանք քր­մե­րի դա­սից է­ին, այ­նու­հետև ի հայտ ե­կան հե­քիմ­նե­րը: Ի­սկ ռազ­մաբժշ­կա­կան կա­ռույ­ցը որ­պես այդ­պի­սին հայ­կա­կան բա­նա­կում ա­ռա­ջին ան­գամ ի հայտ է ե­կել նա­խորդ դա­րի սկզ­բին` ա­ռա­ջին

հան­րա­պե­տու­թյան ստեղծ­ման ժա­մա­նակ: Կար ան­կախ պե­տա­կա­նու­թյան, կար սե­փա­կան բա­նակ, հետ­ևա­բար և ձևա­վոր­վե­ցին ռազ­մաբժշ­կու­թյան է­լե­մենտ­նե­րը. կազմ­վում էր բու­ժանձ­նա­կազմ, հիմն­վում է­ին լա­զա­րեթ­ներ, փոք­րիկ հոս­պի­տալ­ներ: Հե­տո ե­րբ Հա­յաս­տա­նը խորհր­դայ­նաց­վեց, հայ­կա­կան ռազ­մաբժշ­կու­թյունն ար­դեն գոր­ծում էր Սո­վետ­մի­ու­թյան կա­նո­նա­վոր զոր­քե­րի շր­ջա­նակ­նե­րում: Հայ զին­վո­րա­կան բժիշկ­նե­րը սո­վե­տա­կան բա­նա­կում միշտ գտն­վում է­ին լա­վա­գույն­նե­րի շար­քե­րում: Հայ­կա­կան ռազ­մաբժշ­կու­թյու­նը մեծ զար­գա­ցում ապ­րեց հատ­կա­պես Հայ­րե­նա­կան պա­տե­րազ­մի ժա­մա­նակ: Այդ ըն­թաց­քում ա­ռաջ ե­կան պրո­ֆե­սոր­ներ, գիտ­նա­կան­ներ, պրակ­տիկ վի­րա­բույժ­ներ:  Ու­նե­ցել ե­նք գե­նե­րալ Բուռ­նա­զյան, ո­րը սո­վե­տա­կան բա­նա­կի գլ­խա­վոր մաս­նա­գետ­նե­րից էր, գե­նե­րալ-գն­դա­պետ Լևոն Օր­բե­լի և այլն: Պետք է նշեմ, սա­կայն, որ հայ­կա­կան զին­վո­րա­կան բժշ­կու­թյան հիմ­նա­կան ձևա­վո­րումն ու զար­գա­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­ցել ար­ցա­խյան ա­զա­տա­մար­տի ժա­մա­նակ: Ե­րբ  ան­կա­խա­ցու­մից հե­տո ձևա­վոր­վե­ցին զին­ված ու­ժե­րը, այդ ժա­մա­նակ էլ ար­դեն որ­պես կա­յուն կա­ռույց ստեղծ­վեց ռազ­մաբժշ­կա­կան ծա­ռա­յու­թյու­նը: Պա­տե­րազ­մի ըն­թաց­քում բազ­մա­թիվ հայ նվի­րյալ զին­վո­րա­կան բժիշկ­ներ, ով­քեր կա­յա­ցել է­ին սո­վե­տա­կան բա­նա­կում, ե­կան Հա­յաս­տան և ի­րենց ներդ­րումն ու­նե­ցան: Նրանց հետ մի­ա­սին ի­րենց ջան­քե­րը ներդ­րե­ցին նաև քա­ղա­քա­ցի­ա­կան բժիշկ­նե­րը, ան­գամ ի­նս­տի­տուտ­նե­րի բարձր կուր­սե­րի ու­սա­նող­նե­րը մտ­նում է­ին ջո­կատ­նե­րի կազմ և բու­ժօգ­նու­թյուն ցույց տա­լիս կռ­վող տղա­նե­րին: Դա ռազ­մաբժշ­կա­կան ծա­ռա­յու­թյան սաղմ­նա­վոր­ման փուլն էր: 1992-ի հուն­վա­րի 28-ին ե­ղավ հրա­ման, ո­րով ի թիվս այլ վար­չու­թյուն­նե­րի, բա­նա­կի կազ­մում ստեղծ­վեց նաև ռազ­մաբժշ­կա­կան վար­չու­թյու­նը: 

- Ռազ­մաբժշ­կա­կան վար­չու­թյունն ի­՞նչ ձեռք­բե­րում­ներ ու ա­ռա­ջըթ­նաց է ու­նե­ցել:

- Հայոց բա­նա­կում ռազ­մաբժշ­կա­կան ծա­ռա­յու­թյու­նը գո­յու­թյուն ու­նի ար­դեն 22 տա­րի: Իր կա­յաց­ման ըն­թաց­քում ան­ցել է մի քա­նի փուլ: Այ­սօր կա­րե­լի է ա­սել, որ ար­դեն ձևա­վոր­ված կա­ռույց է: Նույ­նիսկ կա­սե­ի` լավ ձևա­վոր­ված կա­ռույց, քա­նի որ հիմ­քե­րը դր­վել են մեծ աշ­խա­տանք­նե­րի գնով: Բա­նա­կի ռազ­մաբժշ­կա­կան ծա­ռա­յու­թյու­նը պաշտ­պա­նու­թյան նա­խա­րար­նե­րի և ԶՈւ գլ­խա­վոր շտա­բի կող­մից միշտ ստա­ցել է ա­ջակ­ցու­թյուն տար­բեր հար­ցե­րում. կադ­րե­րի պատ­րաս­տում, տեխ­նի­կա­կան հա­գե­ցում, շեն­քային պայ­ման­նե­րի ա­պա­հո­վում, կան­խար­գե­լիչ բժշ­կու­թյան զար­գա­ցում և այլն: Հատ­կա­պես 2006-2011թթ. ռազ­մաբժշ­կու­թյունն ու­նե­ցավ թռիչ­քաձև զար­գա­ցում. հա­մալր­վեց ա­կա­դե­մի­ա­կան կր­թու­թյուն ու­նե­ցող կադ­րե­րով, բա­րե­լավ­վե­ցին շեն­քային պայ­ման­նե­րը, կա­ռուց­վե­ցին նոր հոս­պի­տալ­ներ: Օ­րի­նակ, ե­րբ ես ստանձ­նում էր վար­չու­թյան ղե­կա­վա­րու­մը, կար ար­հես­տա­կան շն­չա­ռու­թյան մի քա­նի սո­վե­տա­կան ա­պա­րատ, այն էլ` ոչ պի­տա­նի: Ֆրան­սի­ա­կան մի ա­պա­րատ էլ կար, բայց դար­ձյալ լավ չէր աշ­խա­տում: Մենք ան­մի­ջա­պես սկ­սե­ցինք ոչ թե տեխ­նի­կա­կան վե­րա­զի­նում, այլ վե­րա­փո­խում: Զրոյից ա­մեն ի­նչ վե­րա­փոխ­վեց, հա­սավ մի կե­տի, ո­րն այդ ժա­մա­նակ հա­մար­վում էր գա­գաթ­նա­կետ Հա­յաս­տա­նի դեպ­քում: Բա­ցի շեն­քային պայ­ման­նե­րի բա­րե­լա­վու­մից մենք կա­րո­ղա­ցանք զբաղ­վել նաև գի­տա­կան գոր­ծու­նե­ու­թյամբ: Մեզ մոտ աշ­խա­տում է­ին գի­տու­թյուն­նե­րի 29 թեկ­նա­ծու, 6 դոկ­տոր: Նրան­ցից մի քա­նի­սը ի­րենց ա­տե­նա­խո­սու­թյուն­նե­րը պաշտ­պա­նել է­ին հենց մեզ մոտ: Մեր լա­վա­գույն բժիշկ­նե­րը հան­դես ե­կան գյու­տա­րա­րու­թյամբ, նո­րա­գույն բժշ­կա­կան մե­թոդ­նե­րի ներդր­մամբ: Մեծ ա­ռա­ջըն­թաց ու­նե­ցանք որ­դա­բու­ժու­թյան բնա­գա­վա­ռում: Որ­դա­բու­ժու­թյու­նը, ի­հար­կե, նո­րու­թյուն չէ, բայց որ­դե­րի բուծ­ման և վեր­քե­րի բուժ­ման մեր ներդ­րած ե­ղա­նա­կը ե­զա­կի էր: Մեր բժիշկ­նե­րից Ա­շոտ Զոհ­րա­բյանն է մշա­կել այդ մե­թո­դի­կան. տնա­կան ճան­ճե­րի մի­ջո­ցով ստա­նում ե­նք նոր խմ­բի ճի­ճու­ներ, ո­րոնք դնում ե­նք եր­կա­րատև չբուժ­վող վեր­քե­րի վրա: Ճի­ճու­նե­րը սն­վում են քայ­քայ­ված, ոչ պի­տա­նի հյուս­վածք­նե­րով՝ մինչև վեր­քի մաքր­վե­լը: Հենց հաս­նում են ա­ռողջ հյուս­վածք­նե­րին, դա­դա­րեց­նում ե­նք: Սա լի­ցեն­զա­վոր­ված գյուտ է, ստա­ցել է մի­ջազ­գային ճա­նա­չում: Կար­ևոր գյուտ է նաև  ո­սկ­րային դե­ֆեկտ­նե­րի վե­րաց­ման գոր­ծում պրո­ֆե­սոր Յու­րի Պո­ղո­սյա­նի կող­մից ներդր­ված դի­ա­կային փո­շի­աց­ված ո­սկ­րա­նյու­թի օգ­տա­գործ­ման մե­թո­դի­կան: Այդ բու­ժա­մե­թո­դը շատ ար­դյու­նա­վետ էր հատ­կա­պես պա­տե­րազ­մա­կան շր­ջա­նում, ե­րբ հրա­զե­նային վնաս­ված­քից ա­ռա­ջա­ցած ո­սկ­րային դե­ֆեկտ­նե­րը շատ է­ին հան­դի­պում:

- Հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյան ի­՞նչ հիք­մեր են դր­վել ար­տա­սահ­մա­նյան գոր­ծըն­կեր­նե­րի հետ:

- Ար­տա­քին կա­պե­րի ո­ւղ­ղու­թյու­նը ևս նշա­նա­կա­լի զար­գա­ցում է ապ­րել: Հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյուն է հաս­տատ­վել գրե­թե բո­լոր եվ­րա­պա­կան ե­րկր­նե­րի հետ, Ա­ՄՆ-ի, Ռու­սաս­տա­նի հետ: Մեր մի­ջազ­գային կա­պե­րը ծա­ռայեց­րել ե­նք մեզ հա­մար լավ կադ­րեր պատ­րաս­տե­լու գոր­ծին: Հատ­կա­պես կու­զե­ի ա­ռանձ­նաց­նել հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյու­նը Գեր­մա­նի­այի հետ, ո­րն ի սկզ­բա­նե շատ լավ հիմ­քե­րի վրա է դր­վել: Ա­ռա­ջին գեր­մա­նա­ցի գե­նե­րա­լը, ո­րը ե­կել է Հա­յաս­տան, ե­ղել  է Բան­դեն­կո­վը: Նրա այ­ցից հե­տո մեր կա­պերն ա­վե­լի ը­նդ­լայն­վե­ցին և հա­սան բա­րե­կա­մու­թյան մա­կար­դա­կի: Մեզ հրա­վի­րե­ցին Գեր­մա­նի­ա: Իմ պաշ­տո­նա­վա­րու­թյան ժա­մա­նակ ե­րբ գնա­ցի Գեր­մա­նի­ա, ա­ռա­ջին խն­դիրս էր ու­սում­նա­սի­րել այն­տե­ղի ու­սում­նա­կան դաշ­տը: Ակ­տի­վո­րեն յու­րաց­րե­ցինք գեր­մա­նա­կան ռազ­մաբժշ­կու­թյան ա­ռա­վե­լու­թյուն­նե­րը: Մեր կադ­րե­րից շա­տե­րը կրթ­վե­ցին այն­տեղ:  Հի­մա մեր ռազ­մաբժշ­կա­կան վար­չու­թյան լա­վա­գույն կադ­րե­րը գրե­թե բո­լորն էլ ա­վար­տել են գեր­մա­նա­կան ռազ­մաբժշ­կա­կան հաս­տա­տու­թյուն­ներ:

- Հե­տա­գա զար­գա­ցումն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար ի­՞նչ խն­դիր­ներ ու­նի լու­ծե­լու մեր բա­նա­կի բուժ­ծա­ռա­յու­թյու­նը:

- Ես կար­ևո­րում եմ տեխ­նի­կա­կան հե­տա­գա վե­րա­փո­խում­նե­րի շա­րու­նա­կա­կա­նու­թյան ա­պա­հով­ման հար­ցե­րը: Հե­տա­գա զար­գաց­ման հա­մար ար­մա­տա­կան քայ­լեր են պետք հատ­կա­պես կադ­րային հար­ցե­րում: Բժշ­կու­թյու­նը չի կա­րող հեն­վել թե­րի զար­գա­ցած բժիշկ­նե­րի վրա: Ես մի ան­գամ էլ եմ նշել, որ հայ­կա­կան բա­նա­կը, հայ­կա­կան ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյու­նը չի կա­րող մի­ջա­կու­թյուն ու­նե­նալ, սա այն եր­կի­րը չէ, որ­տեղ մի­ջա­կու­թյու­նով ա­ռաջ գնաս ու մի­ջա­կու­թյան ձա­խո­ղում­նե­րը կոծ­կես: Հնա­րա­վոր բան չէ: Սա այն ա­զգն է, ո­րը ա­մեն ին­չի վրա ու­շադ­րու­թյուն է դարձ­նում: Հի­մա գի­տե՞ք ի­նչն է ան­հանգս­տաց­նում ո­րակ ա­պա­հո­վե­լու հար­ցում. փո­խա­րի­նող կադ­րերն ա­րդյո՞ք կա­րող են ի­րենց վրա վերց­նել ե­ղած ժա­ռան­գու­թյու­նը և ա­ռաջ գնալ: Այ սա կար­ևոր խն­դիր է: Փո­խա­րի­նող կադ­րը միշտ պետք է պատ­րաստ լի­նի, որ­պես­զի տե­ղում չդո­փի: Բո­լոր դեպ­քե­րում ես խն­դիրն այդ­պես եմ դնում: Մեր ռազ­մա­կան բժիշկ­նե­րը պետք է կազ­մա­կերպ­չա­կան մա­սից դուրս գան, դառ­նան բու­ժող բժիշկ­ներ, այ­լա­պես մեր կո­րուստ­նե­րը միշտ շատ կլի­նեն: Մե­զա­նում բու­ժա­կան խն­դիրն է կար­ևոր, փոք­րա­թիվ ժո­ղո­վուրդ ե­նք, հա­մալր­ման խն­դիր ու­նենք:

- Տա­րա­ծաշր­ջա­նի մա­կար­դա­կով ի­՞նչ դիր­քեր է զբա­ղեց­նում մեր ռազ­մաբժշ­կա­կան ծա­ռա­յու­թյու­նը:

-Տա­րա­ծաշր­ջա­նի մա­կար­դա­կով մեր և՛ բա­նա­կը, և՛ զին­վո­րա­կան բժշ­կու­թյու­նը ա­ռաջ­նա­կարգ դիր­քեր են զբա­ղեց­նում: Ը­նդ ո­րում, դա մի­այն մեր գնա­հա­տա­կան չէ: Ես մաս­նակ­ցել եմ շատ մի­ջազ­գային ֆո­րում­նե­րի, այդ թվում և ՆԱ­ՏՕ-ո­ւմ ան­ցկաց­վող, ու միշտ զգա­ցել եմ, որ մեր ար­տերկ­րյա գոր­ծըն­կեր­նե­րը ձգ­տում են ու­սում­նա­սի­րել մեր փոր­ձը, մեր կա­ռուց­ված­քային տար­րե­րը, ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը: Պա­տա­հա­կան չէ, որ գեր­մա­նա­կան և ա­մե­րի­կյան կող­մե­րը միշտ ներ­կա են ե­ղել մեր ան­ցկաց­րած զո­րա­վար­ժու­թյուն­նե­րին: Օ­րի­նակ` 2012-ի աշ­նա­նը մեծ զո­րա­վար­ժու­թյուն ան­ցկաց­րե­ցինք, աշ­խար­հի 6 ե­րկ­րից ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ կային: Մենք ցույց տվե­ցինք, թե ի­նչ­պես ե­նք պա­տե­րազ­մա­կան ի­րադ­րու­թյու­նում մեր վի­րա­վո­րին ա­ռաջ­նագ­ծից տար­հա­նում մինչև բուժ­հիմ­նարկ, որ նա մնա կեն­դա­նի, բուժ­վի և շարք վե­րա­դառ­նա: Ի­րենք բո­լորն էլ ըն­դու­նե­ցին այդ սխե­մայի կա­տա­րե­լու­թյու­նը և փոր­ձե­ցին ի­րենց մոտ էլ ներդ­նել դա:

- Զին­վո­րա­կան բժիշկ­նե­րի հայ­կա­կան նո­րաս­տեղծ ա­սո­ցի­ա­ցի­այից ի­՞նչ ա­կն­կա­լիք­ներ կա­րե­լի է ու­նե­նալ:

- Ող­ջու­նե­լի է նման հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյան ստեղ­ծու­մը: Կար­ծում եմ դա մեծ ա­ջակ­ցու­թյուն կլի­նի ռազ­մա­կան գոր­ծող բժշ­կու­թյա­նը և ար­դեն զո­րացր­ված զին­վո­րա­կան բժիշկ­նե­րի հետ տար­վող աշ­խա­տանք­նե­րին: Ա­սո­ցի­ա­ցի­այի  ար­տա­սահ­մա­նյան կա­պե­րը հնա­րա­վոր­թյուն կտան լավ մաս­նա­գետ­ներ պատ­րաս­տե­լու: Նրա դե­րը կար­ևո­րում եմ նաև հա­սա­րա­կու­թյան հետ կա­տար­վե­լիք աշ­խա­տանք­նե­րում: Ա­նե­լիք­ներ շատ կան: Ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյան մեջ ա­մեն ի­նչ չէ, որ հարթ է ըն­թա­նում: Ա­մեն մի օ­րը ռազ­մա­կան բժշ­կի հա­մար մի սցե­նար է, ո­րը կա­րող նրա­նից կյանք խլել: Ա­հա այդ­քան խոր հո­գե­բա­նա­կան ի­րա­վի­ճակ­ներ են զար­գա­նում: Շատ ժա­մա­նակ դա ճիշտ չի հաս­կաց­վում հա­սա­րա­կու­թյան կող­մից: Ա­սո­ցի­ա­ցի­այի խն­դի­րը կլի­նի սա պար­զա­բա­նել, ի­րա­կա­նու­թյու­նը վեր­հա­նել: Ար­դյուն­քում հան­րու­թյունն ա­վե­լի լավ կպատ­կե­րաց­նի, թե ի­նչ է ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյու­նը: Ը­ստ իս` Ռու­զան­նա Խա­չատ­րյա­նի ղե­կա­վա­րած կազ­մա­կեր­պու­թյու­նը որ­պես միջ­նորդ օ­ղակ ա­վե­լի կմե­ծաց­նի ժո­ղո­վուրդ-բա­նակ-ռազ­մա­կան բժշ­կու­թյուն կա­պը: Կն­պաս­տի նաև զին­վո­րա­կան և քա­ղա­քա­ցի­ա­կան բուժ­ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի կա­պե­րի զար­գաց­մա­նը: