Հինգշաբթի, Հունիս 29, 2017

 07:52

ԼՐԱՀՈՍ

Հայ ազգային պար. մեր տեսակը, բնույթը

Պետականությունը կորցրած հայ ժողովրդին հայ պահողը եղել է նրա ազգային արվեստը, այդ թվում և պարարվեստը, որի մեջ պահպանվել են հազարամյակներ առաջ ստեղծված տոտեմական, էպիկական, վիպական, ծիսական և այլ խորհուրդներ, խորհուրդներ, որոնք արտահայտել են հայ ազգի հոգեկերտվածքը: Բայց փաստ է՝ այսօր հայը շատ է հեռացել իր ավանդական մշակույթից ու նաև՝ պարից:

 Ազգային դաստիարակության և ազգային դիմագծի պահպանման մեջ ազգային պարարվեստի դերի, ազգային պարի նկարագրին և հոգեբանությանը հարազատ մնալու անհրաժեշտության մասին է «Կարին» ավանդական երգ ու պարի համույթի գեղարվեստական ղեկավար Գագիկ Գինոսյանի հետ զրույցը:

 -Մենք մեր պարերը ճանաչու՞մ ենք: 

 -Երևի թե սկսեմ Կոմիտասի բառերով. «Պարն արտահայտում է յուրաքանչյուր ազգի բնորոշ գծերը, մանավանդ բարքն ու քաղաքակրթության աստիճանը»: ԵՎ հասկանալու համար՝ որքանով ենք ճանաչում մեր պարը, հետևաբար ինչ բարք ու քաղաքակրթության աստիճան ունենք, պետք է ընդամենը տեսնենք՝ ինչ է այսօրվա խնջույքներում պարում այսօրվա սերունդը: Իսկ այն ինչ պարում է, ինչպես անգլախոս իմ ծանոթներն են նկարագրել, «helicopter dance/հելիքոփթր դենս»,  այսինքն՝ ուղղաթիռի պարը, ձեռքերը վեր բարձրացրած պտույտներ անելը,  բացարձակապես կապ չունի հայկական ազգային պարի հետ:  Իրականում դա կովկասյան ազդեցություն է, որը նրբորեն պարտադրվեց ու տարածվեց ԽՄ տարիներին ռուսական մշակույթի ջատագովների ու հատկապես Ստալինի շնորհիվ, երբ փառաբանվում էր վրացական ու կովկասյան մշակույթը: Պատկերացրեք` 600 տարի թուրքական տիրապետության լծի տակ ապրելու ընթացքում հայ մշակույթն ավելի քիչ է վնաս կրել, քան խորհրդային 70 տարիների ընթացքում: Ընդհանուր առմամբ կարելի է ասել՝ հայ ժողովուրդն ապրել է մի քանի մշակութային ցեղասպանություն: Առաջին մշակութային եղեռնը եղավ հենց 1915 թ.: Սակայն այն  միայն այդ մշակութային արժեքները կրողներին սպանելով չավարտվեց: Ցեղասպանություն վերապրածների մշակութային նկարագիրն էլ աղճատվեց տեղահանության արդյունքում: Նրանց մշակույթը, հատկապես պարը նոր տեղանքում լիարժեք համատեղություն չգտավ,  որովհետև արդեն չկար այն բնորոշ միջավայրը, որտեղ ծնվել էին այդ պարերը: Վանի մշակույթը հար և նման չէ Կարնո մշակույթին, Մշո մշակույթը հար և նման չէ Սասնո մշակույթին: Ստվար մի մշակույթ, որն ընդգրկում էր 330.000 քառ. կմ տարածք, եկավ խցկվեց 30.000-ի մեջ: Եվ մի համայնքում պարտադրված ապրող վանեցին, սասունցին ու մշեցին ստեղծեցին մի մշակութային խառնարան, որը նունպես եղեռն էր. շատ սովորույթներ մոռացվեցին, հարմարեցվեցին կամ այլափոխվեցին: Բայց և այնպես, այն համայնքներում, որտեղ բնակվեցին հիմնականում նույն տեղանքի հայեր, շատ բան փրկվեց.   առ այսօր կան սասունցիների գյուղեր, որտեղ պահպանվել է նրանց մշակույթը, պարը: 

Երկրորդ մշակութային եղեռնը վրա հասավ Խորհրդային Միության տարիներին: Պրոպագանդվում էր սոցիալիստական մշակույթ, որը  հեղեղվում էր զանգվածային լրատվամիջոցներից: Եվ էրգրի երգերի փոխարեն հրամցվեց «Կոլխոզնիկ յարը», «Այ, Ստալին, ջան Ստալինը»: Հասանք այնտեղ, որ  մաքուր ազգային մշակույթը սկսեց վերածվել գրաբարի, շատերի համար անընթեռնելի մի մշակույթի, որից ուղղակի սկսեցին հեռանալ և հրաժարվել: 

Երրորդ մշակութային եղեռնը, որքան էլ զարմանալի թվա, եղավ ու շարունակվում է անկախ Հայաստանի օրոք, երբ, ընդհակառակը, մշակույթը պիտի դրվեր ազգային հիմքի վրա, առաջնահերթություն համարվեր ազգային դաստիարակությունը և ազգային արժեքների պահպանությունը: Իհարկե կան ինչ-որ բանաձևումներ, խոսքեր, բայց ավելի խոսուն են փաստերն ու թվերը: Եվ փաստ է, որ ԽՄ փլուզման ժամանակ Հայաստանում կար 80-ից ավելի ազգագրական պարախումբ, անկախ Հայաստանի օրոք այդ թիվը չի գերազանցում մեկ տասնյակը: Ես գուցե վտանգավոր բան եմ ասում, բայց երբեմն կրկնում եմ այս տողերը, որ առնվազն տգետ է պետք լինել չհասկանալու համար, որ 20 տարուց ավելի տնտեսական շրջափակող, 20 տարուց ավելի Հայոց աշխարհի դեմ քաղաքական լոբբինգ և ռազմական ագրեսիա  իրականացնող Ադրբեջանը և Թուրքիան, որ ոչ թե միլիոններ, միլիարդներ են ծախսում այդ ամենի համար,  որևէ  գումար չեն   ծախսում հայ մշակույթը ոչնչացնելու ուղղությամբ, որովհետև հայտնի ճշմարտություն է՝ եթե ուզում եք ոչնչացնել մի երկիր, նախ ոչնչացրեք նրա մշակույթը: Որովհետև եթե դու քեզ մշակութապես հայ չես զգում, չես կարող քեզ զգալ այս երկրի քաղաքացի, եթե դու քեզ քաղաքացի չես զգում, չես կարող պաշտպանել այս երկիրը, նվիրվել այս երկրին: Ահռելի անելիք ունենք բոլորս, հատկապես իշխանությունները, հատկապես մշակույթի գործիչները, մտավորականները: Այսօր անելիքները շատ են ժողովրդին ոչ միայն գրագետ, այլև պարագետ դարձնելու համար, մշակութային առումով ինքնաճանաչ դարձնելու համար: 

    -Այդ դեպքում ի՞նչ անել հային պարագետ դարձնելու համար, իր ազգային պարին, հետևաբար ազգային հոգեկերտվածքին վերադարձնելու համար: 

     -Իրականում պետք է շատ լուրջ ջանքեր գործադրել, որ ժողովուրդը վերադառնա իր տեսակին, որովհետև մի քանի ժամանակաշրջան շարունակ փորձել են հայ մարդու տեսակը, մշակութային գանձերը ոչնչացնել: Հուսով եմ, որ մեր համառությունը, գիտելիքները, մեր մասնագիտական հմտությունները մոտ ապագայում կտան իրենց շոշափելի արդյունքները: Այսօրվա հրամայականն է վերադառնալ արմատներին և ազգային պարը վերադարձնել ժողովրդին: Ու այդ հրամայականին ընդառաջ ՀՀ կրթության և գիտության նախարարությունը 2015-2016 ուսումնական տարվանից «Ազգային երգ ու պար» առարկան ներդրեց ևս 100 հանրակրթական ուսումնական հաստատություններում: Անցյալ տարի այն փորձնական ներդրվել էր 13 դպրոցներում:  Իհարկե սա բավական ժամանակատար ու ծախսատար ծրագիր է, ունենք կադրերի պատրաստման, ուսումնական նյութերի հրատարակման խնդիրներ: Պետք է ստեղծվեն նաև ուսուցողական տեսահոլովակներ, որոնք իրենց հերթին պետք է գրավիչ լինեն աշակերտների համար, որ իրենք էլ համոզվեն, որ լավ ու անհրաժեշտ նյութ է իրենց մատուցվում: Կարևոր է, որ կարողանանք այդ երգերը և պարերը լավագույն կատարողների մեկնաբանմամբ ներառել ուսումնական նյութերում, որպեսզի անգամ եթե ուսուցիչը ինչ-որ չափով թերանա, հավուր պատշաճի չմատուցի նյութը, երեխաները օրինակելի նմուշ ունենան՝ ազգային վեհություն, հպարտություն ծնող նմուշ, և ուսուցչի վատ ներկայացնելու պատճառով չհիասթափվեն ընդհնարապես ազգային երգ ու պարից: Այսպես քայլ-քայլ դեռ աշակերտական նստարանից պետք է հայ մարդուն վերադարձնել հայ լինելու հպարտությունը:

    -Վերջին շրջանում հետաքրքրությունը և աշխուժությունը հայկական պարի հանդեպ մեծացել է: Ինչի՞ արդյունք եք համարում: 

    -Շատացել է բնականաբար որոշ չափով: Մենք տասը տարի շարունակ նախ Նարեկացի արվեստի միությունում, հետո 6 տարի ամռան ամիսներին Կասկադում՝ Գաֆեսճյան արձանների պուրակում, ամեն ամսվա վերջին ուրբաթ օրը անցկացնում ենք ավանդական պարի բաց դասեր: Երբ դասընթացները սկսեցինք Նարեկացի կենտրոնում, ցանկացողների թիվը սովորեցնողների թվից քիչ էր: Հիմա Կասկադում մեր բաց դասերին միաժամանակ մասնակցում է 1500 մարդ: Քաղաքապետարանի հետ համագործակցելով 2-3 անգամ ավելի մասշտաբային պարուսուցում ենք կազմակերպել Ազատության հրապարակում, որին մասնակցել է մոտ 4000 մարդ: Այո, կարծես թե մեծանում է ազգային պարով հետաքրքրվողների բանակը: Մենք ունենք տասնյակից ավելի սիրողական խմբեր, որոնք գործում են արտերկրում՝ Ռուսաստանում, Լիբանանում, Հոլանդիայում, Լոս Անջելեսում, Դանիայում, Ֆրանսիայում, Ւտալիայում և այլն: Նրանք եկել են,  Կասկադում սովորել, հմտացել,  և օգտվելով մեր տրամադրած նյութերից, տեսահոլովակներից՝ ստեղծել իրենց խմբերը: Մարդիկ առանց երբևէ բեմ դուրս գալու ակնկալիքի գալիս են ուղղակի սովորելու, որ տոների, իրենց խնջույքների ժամանակ պարեն հայերեն: Բայց մյուս կողմից եթե ազգային պարը նախընտրողների թիվն աճում է թվաբանական պրոգրեսիայով, ապա ԶԼՄ-ների միջոցով ազգային մշակույթը եղծանողների, մեր տեսակը ոչնչացնողների թիվը աճում է երկրաչափական պրոգրեսիայով: Հեռուստատեսությամբ այսօր կարելի է տեսնել ամեն ինչ, բացի ազգային մշակույթից: 

   -Հայկական պարեղանակների ներքո մեծ ոգևորությամբ սկսում են շարժվել ու պարել անկախ ազգային պատկանելությունից, ինչի՞ արդյունք է դա: 

    -Կարծում եմ ապրեցնող և պարեցնող տեսակ լինելու պատճառով է, որովհետև բնական է, համաձույլ է եղել իր բնաշխարհի հետ: Այն արհեստական չի ստեղծվել, այլ հոգու արտահայտություն է, հոգուց բխած: Ազգային մշակույթի յուրաքանչյուր նմուշը դարերով վերափոխվել է, հղկվել, կատարելագործվել, ժամանակին ավելի համահունչ դարձել, այդ տեսանկյունից մեր մշակույթը շատ բնական արտացոլք ունի: Այստեղ կարելի է հիշել Նժդեհի բառերը, որ խոսքի մասին է ասում, բայց կարելի է վերագրել նաև պարին. «Երբ խոսքդ սրբազնորեն բարձր առարկաների մասին է, խոսքիդ վրա և հոգուդ, և մտքիդ, և արյանդ հետքերը պիտի լինենե:  Հայկական պարը հայի հոգու, մտքի արյան հետքերն է կրում:  

    -Ի՞նչ է ազգային պարը, ի՞նչ կփոխվի մեր էության մեջ, եթե ճանաչենք ու տիրապետենք այն:  

    -Իրական ազգային լավագույն նմուշները ամբողջ ազգին հասու դարձնելով՝ կկարողանանք վերածնել հայի հոգևոր վեհությունը, վեհանձնությունը, համախմբվածությունը: Մեր պարի մեջ կա համախմբող մի տարր, որ չկա կովկասյան պարերում, մեր պարի վեկտորը ուղղված է դեպի ներս, դեպի ինքնակրթություն, ինքնակատարելագործում,  իսկ կովկասյան պարի վեկտորրը ուղղված է դեպի դուրս՝ հանդիսատեսը : Օրինակ՝ ի՞նչ է լեզգինկան, եթե ոչ ինքնացուցադրում: Իսկ հայկական պարը հիմնականում համայնքային պար է, որտեղ պարում ենք մեկ կուռ շարքով, որտեղ դուրսպրծուկ է նա, ով փորձում է առանձնանալ: Եթե բեմի վրա 20 պարողի մեջ նկատեք, մեկին, ով թվում է՝ մյուսներից լավ է պարում, իմացեք՝ նա ամենավատն է պարում, որովհետև ոչնչացնում է ամբողջ խումբը, խմբի աշխատանքը՝ իրեն ի ցույց դնելով: Իրականում մեր պարի զորությունը հենց համախմբվածությա մեջ է, միանմանության ինչպես եկեղեցու սրբատաշ քարերը: Սա է հայի հոգեբանությունը, ու միայն նման հոգեբանության տեր ազգը կարող էր ծնել Կոմիտաս ու Նժդեհ, ովքեր իրենք իրենց պատվանդան դարձրին հայ ազգի փառքի ու մշակույթի արձանի համար, ի հակադրություն այլ ազգերի մեծերի՝ մակեդոնացիների ու կեսարների, ովքեր իրենց արձանը դրին իրենց հայրենակիցների արյունով շաղախված պատվանդանին: Այո, մեր ուժն ու մեծությունը հենց համախումբ և  միաձույլ լիելու մեջ է, ու եթե վերադառնանք մեր իսկական պարարվեստին, դուրսպրծուկների դարաշրջանը կվերջանա, ու չի ուշանա նժդեհների ու կոմիտասների ծնունդը:

 

 

«Երևակ» ամսագիր

 

 

 

 



ՀԱՅԱՍՏԱՆ

ԱՇԽԱՐՀ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՕՐԵՆՔ ԵՎ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

ՄՇԱԿՈՒՅԹ