Հինգշաբթի, Հոկտեմբեր 19, 2017

 11:05

ԼՐԱՀՈՍ

Ցեղասպանություն. խնդիրը դարձել է բիզնես

Հարցազրույց երաժշտագետ, կոմիտասագետ, կոմպոզիտոր Արթուր Շահնազարյանի հետ

-Ի՞նչ կարելի է ակնկալել ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցի միջոցառումներից: Ո՞րն է Ձեր պատկերացմամբ այն արդյունքը, որով մենք պետք է դուրս գանք այդ արարողություններից:

-Առաջին հերթին ինձ ժողովուրդն է հետաքրքիր, ես չգիտեմ, թե ինչ է տալու: Ես հանդիպել եմ արտասահմանում ցեղասպանության խնդրով զբաղվող հայերին և, ի զարմանս ինձ, նկատել եմ, որ այդ մարդկանց մեծ մասը, չեմ ասում բոլորը, սիրում են հային մեռած վիճակում, երբ որ կենդանի հայ են տեսնում, կարծես թե վիրավորվում են: Ես ճանաչում եմ մարդկանց, որոնք ոչ մի տեղ չեն աշխատում և առոք-փառոք ապրում են, ցեղասպանության խնդրով զբաղվող մարդկանց: Հիվանդ երեխաներ կան, որոնց կյանքի փրկության համար հեռուստատեսությամբ գումար են հանգանակում: Եվ ինձ համար այդ երեխաներին փրկելը ավելի կարևոր է, քան ինչ-որ միջոցառումները: 1915 թվականին Անդրանիկ զորավարը և ազգի մյուս մեծերը մեկ ոսկով երեխա էին փրկում. նրանք գնում էին քրդերից հայ մանուկներին: Ուրեմն ցեղասպանության հարյուրամյակին մենք պետք է ազգանվեր գործեր անենք. օգնենք հիվանդ երեխաներին, մտածենք մեր զավակների կրթության մասին, նպաստենք արտագաղթի կանխմանը, որպեսզի այս պետականությունն էլ չկորցնենք: Թե չէ միջոցառումներն ի՞նչ են տալու: Մի քանի անճաշակ համերգ կլինի: Ես նույնիսկ չեմ հասկանում, թե ցեղասպանության ընդունումը մեզ ինչ է տալու: Մեր գործունեությունը պետք է հասցեագրված լինի նախևառաջ մեր գյուղերում ապրող բնակիչներին: Ասենք՝ ճանաչեցին ցեղասպանությունը, ի՞նչ է, կարծում եք՝ վերադարձնելու են մեր հողերը: Մենք պետք է պատրաստեինք դատական հայցեր ընդդեմ թուրքական պետության, որոնցով հայ անհատները, հայկական եկեղեցին պետք է իրենց ունեցվածքը պահանջեին՝ բանկային հաշիվներից սկսած, որովհետև դա ռեալ է, իսկ ցեղասպանության ճանաչումը Թուրքիայի կողմից իրատեսական չէ: Այն, ինչ ձեռնարկվել է մինչ այժմ ցեղասպանության գծով, մեր ազգին ոչինչ չի տվել: Միջոցառումները ինձ հիշեցնում են խորհրդային տարիների մասսկուլտը՝ զանգվածային մշակույթը, որը ցուցադրական բնույթ ուներ: Եվ մեր օրերին էլ բնորոշ է ցուցադրական բաներ անելը: 

-Ի՞նչ զիջումներ կարող ենք ակնկալել Թուրքիայից: Ո՞րն է այն հիմքը, որը թույլ է տալիս կարծել, որ մենք դրան կհասնենք:

-Ոչ մի զիջում մենք չենք կարող ակնկալել Թուրքիայից: Բայց կարող ենք ստեղծել մի կառույց, որը, միջազգային իրավունքի վրա հիմնվելով, կարող է պարտադրել Թուրքիային վերադարձնել մեր ունեցվածքը: Օրինակ՝ եկեղեցապատկան հողերին ի՞նչ իրավունքով է տիրապետում: Դա մեր եկեղեցու ունեցվածքն է, և դա ապացուցված է, բայց ինչու՞ պետք է Թուրքիան վերադարձնի, եթե պահանջող չկա: 

-Հայաստանը պե՞տք է երկխոսի Թուրքիայի հետ, թե՞ դա պետք է միջնորդավորվի գերտերությունների կողմից:

-Եթե դու կազմակերպված պետություն ես, միասնական ժողովուրդ ես և ունես երկարաժամկետ ծրագիր, ինչ էլ ձեռնարկես, ճիշտ կլինի: Կուզես երկխոսի` կշահես, չես երկխոսի` էլի կշահես, եթե միասնական ժողովուրդ ես, ինքդ քեզ չես կեղեքում, ապրում ես մի մեծ ընտանիքով: Իսկ եթե միասնական պետություն չես, ոչ մի մեծ տիրության միջնորդություն քեզ ոչինչ չի տա:

-Պե՞տք է տարբերություն լինի շփումների միջև պետական և հանրային մակարդակներում: 

-Չեմ կարծում, պետք է համաձայնեցված լինեն:

-Ինչպիսի՞ն պետք է լինեն շփումները հանրային մակարդակով:

-Պետք է կապեր պահպանենք բոլոր այն թուրքերի հետ, որոնք ճանաչում են ցեղասպանությունը, այն մարդկանց հետ, որոնք օգնել են հայերին: Բայց պետական մակարդակով... ես չգիտեմ, գուցե դուք գիտեք՝ որն է մեր պետական քաղաքականությունը: 

-Պետական ռեսուրսը չի՞ ներգրավված ցեղասպանության ճանաչման գործում:  

-Շարլ Ազնավուրը մի հարցազրույց տվեց ճանաչման մասին: Կարդացել եք: Ճիշտ է, փոքր-ինչ ծայրահեղ գնահատականներով, բայց որ ասում է՝ ի՞նչ տվեց մեզ ճանաչումը, ճիշտ է ասում: Գարեգին Սրվանձտյանը դեռ 1878 թ. գրել է. «Քաղաքականությունը սեփական շահերի հետապնդում է, հայե’ր, խելքի եկե’ք, դուք ինքներդ ձեզանով զբաղվե’ք, հույսը ինքներդ ձեզ վրա դրե’ք»: Ոչ մի բան չի տալիս այդ ճանաչման քաղաքականությունը. Թուրքիան շարունակում է բարգավաճել, Հայաստանից ժողովուրդը մեկնում է: Սա է իրականությունը: Թղթի վրա ինչ-որ մեկը  կասի՝ վա~յ, էս ինչ սիրուն աչքեր ունես, վա~յ, էս ինչ ողբերգություն է տեղի ունեցել, ես դա կասեմ ցեղասպանություն, թե չեմ ասի, կամ ոճիր, ու մենք ուրախանում ենք, հրճվում` փոխանակ մեր գործերով զբաղվենք: Ոչ մի հարցում միասնականություն չունենք: Ոչ մի բան էլ չենք շահում:

-Բացի նրանից, որ ոչինչ չենք շահում, կարծես թե գործիք ենք դառնում ուրիշի ձեռքին:

-Ճիշտ է: Առաջ էլ էինք գործիք մեծ տերությունների ձեռքին, հիմա նույնը շարունակվում է: Այն ժամանակ Ռուսաստանը, որ գրավել էր Էրզրումից այն կողմը, ասում էր` սա իմ ռազմաբազան է, դուք պետք է կռվեք: Թուրքիան էլ, ինչպես պատերազմից առաջ Էնվերն էր ասել հայ կուսակցությունների հետ հանդիպման ընթացքում, պահանջում էր, որ հայերը չանցնեն ռուսների կողմը, գոնե չեզոք մնան: Ռուսաստանը գրավում էր Արևմտյան Հայաստանի քաղաքները` Վանը, Էրզրումը, բայց մեկ էլ տեսար զորքը ետ էր քաշում, թուրքն էլ գալիս էր, վրեժը լուծում: Նորից էին գրավում և նորից ետ քաշվում: Գիտե՞ք քանի անգամ է ռուսական զորքը գրավել Վանը և ետ քաշվել: Հանկարծ հրաման էր գալիս` նահանջե’ք: Որովհետև հայտարարել էին՝ մեզ պետք է Հայաստանը առանց հայերի: Եվ ինչու՞ չպետք է անեին, եթե իրենց շահերից բխում էր դա: Այս մոլորակի վրա դեռևս գործում է ուժեղի իրավունքը, ոչ մի մարդասիրական գերակայություններ քաղաքականության մեջ չկան, մոռացե՛ք, մեծ ձուկը խժռում է փոքր ձկանը: Եթե թույլ ես, պետք է վերանաս: Կան թույլ կենդանիներ, որոնք պահպանվել են` խորամանկության շնորհիվ: Մնացած բոլոր կռվանները՝ «Մենք արդար ենք, դու սխալ ես» և այլն, անհեթեթ են: 

Այդուհանդերձ պատճառը մեր մեջ է. եթե միասնական եղանք, ոչ ոք չի կարող մեզ վնասել: Նույնիսկ հողիցդ դուրս եկար, ետ կգաս: 

-Ունե՞նք արդյո’ք բանակցությունների օրակարգ Թուրքիայի հետ: Ունե՞նք պահանջատիրության հստակ ձևակերպում` բարձրացված իրական քաղաքականության մակարդակի:

-Պահանջատիրությունը պետք է դառնա քայլերի հերթականություն: Առաջին հերթին իրավական մակարդակով հարկավոր է պահանջել ունեցվածքը, միջազգային իրավագետների մակարդակով, ինչը որ չի արվում: Իսկ եթե խնդրես՝ Արևմտյան Հայաստանը հենց հիմա ետ տվեք մեզ, ոչ ոք քեզ չի նվիրի: Կամ եթե տա էլ, չես կարող վերցնել` իր քսան կամ տասը միլիոն քուրդ ու մոտ հինգ միլիոն թուրք բնակչությամբ: Հո չե՞ս կարող բնակիչներին դուրս քշել: Եթե վաղը այդպիսի «միացյալ» պետության մեջ ընտրություն կայացավ, քո նախագահը, քո խորհրդարանի պատգամավորների մեծամասնությունը քուրդ ու թուրք կլինեն:    

-Մենք ճանաչու՞մ ենք Թուրքիան, որքանո՞վ են իրական մեր պատկերացումները Թուրքիայի մասին:

-Չեմ կարծում, որ մեր հասարակությունը ճանաչում է Թուրքիան: Մեր հասարակությունը ինքն իրեն նույնիսկ չի ճանաչում: Պետք է պարզենք՝ ով է թուրքը: Թումանյանը ասում էր՝ hիշեք այն թուրք մոլլային Վանում, որը, տեսնելով, թե ինչպես են հայերին այրում, ասաց. «Եթե նրանց այրում եք, ինձ էլ այրեք», և հայերի հետ ողջակիզվեց: Պատկերացնու՞մ եք՝ որքան դժվար է այդպիսի քայլի դիմելը: Այդ մարդու արձանն է հարկավոր կանգնեցնել և ասել՝ մեր համար թուրքը սա է, ոչ թե այն գազանը: Եվ կան այդպիսի թուրքեր, որոնք պայքարում են ցեղասպանության ճանաչման համար, այդ թեմայով գրքեր են հրատարակում Թուրքիայում: Պետք է հիշենք այն թուրքին, որը պահեց իր տանը հայերին և հետո վերադարձրեց հայ երեխաներին, որպեսզի նրանք իրենց հավատքից, մշակույթից, լեզվից սնվեն: Այդպիսի մարդիկ գալիս են Հայաստան, հանդիպումներ ունենում, դասախոսություններ կարդում: Մի քանի տարի առաջ մի թուրք մեզ հանձնեց բացիկների հավաքածու, որոնցում ամրագրված էր հայերի սեփականությունը: Այդ բացիկները այնքան բազմաթիվ էին, որ «Մոսկվա» կինոթատրոնի մեծ դահլիճը, որտեղ ցուցահանդես կազմակերպվեց, չկարողացավ տեղավորել ամբողջ հավաքածուն: Այդ մարդը մեծ ալբոմով Իտալիայում հրատարակել էր այդ հավաքածուն, որի մեջ նշված է հայերին պատկանող տների, կալվածքների, գործարանների մասին: Դա հայերը պետք է անեին, թուրքն է արել: Չնայած, ես գիտեմ, որ Ամատունին ներկայումս ազգային արխիվներից հանում է տեղեկությունները հայերի ունեցվածքի մասին: 

Եվ այդպիսի թուրքեր կային, որոնք դեմ էին եղեռնին: Օրինակ, Կոմիտասի հայրենի Քոթալիայի քաղաքապետը չկատարեց հայերի դեմ ուղղված հրամանները: Էրզրումի կուսակալի հեռագիրը կա, որտեղ նա գրում է՝ ի՞նչ եք անում, կանանց, երեխաների դիակներով են լցված գետերը, հարկավոր է փրկել թուրքի պատիվը: Եվ նա հրաժարվում է ենթարկվել երիտթուրքերին: Սիրիայի կառավարիչը նույնպես հրաժարվեց մասնակցել եղեռնագործությանը` իր պաշտոնի գնով:

-Որքանո’վ եք վտանգավոր համարում հայկական հարցի անհարկի շահարկումները և իրական քաղաքանությունից կտրված, մաքսիմալիստական տրամադրությունները:

-Քաղաքականության մեջ ազնվություն չկա: Քաղաքական գործիչ են դառնում նրանք, ովքեր չեն կարողացել կայանալ իրենց բնագավառում: Ցեղասպանության հարյուրամյակը պետք է առիթ հանդիսանա մեզ համար` մեր ժողովրդի հոգևոր առողջության մասին մտածելու, արտագաղթը հաղթահարելու, օրենքի երկիր կառուցելու համար: Եթե քո երկրում արդարություն չկա, դու ինչպե՞ս կարող ես դրսում արդարություն պահանջել: Արտերկրում էլ ասում են՝ ձեզ մոտ օրենքը չի գործում, ժողովուրդը փախչում է, դուք մեզանից արդարությու՞ն եք պահանջում: Մատնանշում են նաև այն փաստը, որ հայ գործարարը այսօր Թուրքիայում կարող է ազատ գործել, ոչ մեկ նրան չի ասում՝ աչքիդ վերև ունք կա: Բայց Հայաստանում ես գիտեմ սփյուռքահայ գործարարների, որոնք իրենց հայրենիքում ներդրում են կատարել և դատարաններում քարշ են գալիս: 

-Հայկական հարցը ու դրանով աշխարհին զբաղեցնելու ճիգերը ավելի քան 100-ամյա կտրվածքով դիտելիս, ըստ Ձեզ, ինչպիսի՞ դասեր մենք կարող ենք քաղել:

-Այնքան դաս ունենք քաղելու, այնքան դաս ունենք: Առաջին հետևությունը պետք է լինի՝ մենք ենք մեղավոր: Երբ որ դու կամուրջ ես կառուցում, և հեղեղը գալիս, քանդում է քո կամուրջը, դու հեղեղին չես մեղադրի, քեզ կմեղադրես: Այդ ոճրագործ գազանը հեղեղ էր, տարերային աղետ: Եվ եթե դեմը չես կարողանում առնել, դու ես մեղավոր: Գարեգին Նժդեհը ասում էր. «Նախքան թշնամու ներխուժելը, դու հրավիրում ես նրան, երբ որ դու թույլ ես, դու նրանց հրավիրում ես»: 

Եթե դուք Արևմտյան Հայաստանում լինեք, կտեսնեք, որ այնտեղ եթե մարդը անտառով փախուստի է դիմում, հնարավոր չի նրան գտնել: Նա երկրից էլ դուրս կգա: Եվ շատերը այդպես փրկվել են: Պատկերացրեք, երբ առաջին տեղահանության ժամանակ կոտորածներ են լինում, Պոլսի պատրիարքարանից մի նամակ է գալիս, թե դա սխալմամբ է տեղի ունեցել, շարունակեք ենթարկվել իշխանություններին: Ո՞ւր էին այդ կուսակցությունները, մեկը չեղավ զգուշացներ, ասեր՝ մի՛ լսեք թուրքերին, անտառով փախչեք: Առաջին դասը այն է, որ թույլ ենք եղել: Մենք ունենք երկու հայրենիք՝ հոգևոր և ֆիզիկական: Եթե հոգևոր հայրենիքը կորցնենք, ֆիզիկականն էլ կկորցնենք: Ի՞նչ է նշանակում՝ եղեռնի հարյուրամյակին նվիրված համերգ են կազմակերպել, և այնպիսի երաժշտություն է հնչում, որ Կոմիտասը միայն մղձավանջի մեջ այդպիսի բան կլսեր: Այնպիսի ծրագրեր են ընտրել, որոնց դեմ Կոմիտասը ամբողջ կյանքում պայքարել է, պահանջել է վերջ տալ: Եվ դա՞ պետք է հնչի եղեռնի հարյուրամյակին:

Երևակ ամսագիր



ՀԱՅԱՍՏԱՆ

ԱՇԽԱՐՀ

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՕՐԵՆՔ ԵՎ ԻՐԱՎՈՒՆՔ