Երկուշաբթի, Հուլիս 24, 2017

 10:52

ԼՐԱՀՈՍ

Անծրագիր, անդիմագիծ. Գագիկ Գինոսյան

«Կարին» ազգագրական համույթի ղեկավար

Կարծում եմ՝ ազգը ինքնին չի կարող գաղափարախոսություն ունենալ և չի կարող ծրագիր ունենալ: Նրա ծրագրի, գաղափարախոսության կամ, ինչպես կասեր Գարեգին Նժդեհը, ճակատագրի դարբինը մտավորականությունն է: Թերանում է մտավորականությունը, շատ տխուր ճակատագիր է ունենում ազգը: Հաճախ հենց մտավորականությունն է թերանում, հաճախ էլ հասկանում ենք, որ մտավորականություն կոչվող դարբնի ձեռքից խլվել է մուրճը: Շատ անգամ ճակատագիր կռելու տեղ չունի մտավորականությունը: Ինչպիսի մտավորականություն կկերտենք, նա էլ կկերտի ազգային գաղափարախոսություն, ծրագիր, որին համապատասխան էլ կունենանք վաղվա մեր ճակատագիրը: Նախընտրական շրջանում մի արտահայտություն առանձնացրի` վերկուսակցական մտավորականություն: Բայց ցավոք սրտի տեսա շատ մտավորականների, ում խոսքը կուսակցականացված էր: Երկու շերտ չի կարելի պղծել՝ մտավորականությանը և երիտասարդությանը: Մտավորականությունը հոգևոր պոտենցիալն է, երիտասարդությունը` ֆիզիկական, էներգետիկ: Այն, ինչ մտածում է մտավորականությունը, իրագործվում է երիտասարդական ավյունի շնորհիվ: Եվ եթե այս երկու օղակները ի սկզբանե կանխակալ մոտեցում ունենան ազգի ճակատագրին, ապա մենք կունենանք խեղված ճակատագիր: Այս բառակապակցությունը՝ «վերկուսակցական մտավորականություն» կուզեի, որ հաճախ հնչեր, և որոշ լուրջ մտավորականներ, որոնց միշտ հարգանքով և ակնածանքով եմ վերաբերվել, վերադառնան ազգային ուղուն և զերծ մնան կուսակցական որևէ շահարկումներից: Այս բառակապակցության հետ կապված մի գաղափար ծնվեց` ստեղծել հայ հասարակության արժեհամակարգ: Ինչն է արժեք, ինչն է անընդունելի ազգի համար: Մարդը, որը պատրաստ է իր ճակատագիրը զոհաբերել հանուն իր երկրի ճիշտ ճակատագիր կերտելուն, պիտի լինի օրինակելի և պիտի լինի ազգային արժեհամակարգի հիմքը: Եվ եթե սա չկա, բնականաբար, խեղվում է ամեն ինչ: Մինչև չլինի արժեհամակարգ, չենք կարող ճիշտ սերունդ դաստիարակել: Մեզ ոչ մի տեղ գնալ պետք չի, մենք պիտի կատարելագործենք մերը: Չեմ կարծում, թե Եվրոպայում ավելին են ստեղծել, քան Մաշտոցն ու Նարեկացին, քան Նժդեհն ու Կոմիտասը: Մեզ պետք չի գնալ դեպի տձև Եվրոպա: Եվ հաճախ չենք էլ հասկանում, որ Եվրոպան մեզ նույնիսկ իր խոհանոցից չի կերակրում, քաղաքավարի չի հրավիրում իր ճաշասենյակ, այլ կերակրում է իր աղբանոցից, զուգարանից, կոյուղուց: Այս ամենը շատ լավ գիտակցելով՝ միևնույնն է, ասում ենք` գնանք Եվրոպա: Սա սրբապղծություն է ազգիս նկատմամբ, որը դարեր շարունակ այնպիսի հանճարներ է ծնել, որ համաշխարհային մասշտաբով հպարտանալու տեղիք է տալիս: Եվ եթե մենք նրանց անունները չենք լսում համաշխարհային եթերում, միայն ու միայն այն բանի համար, որ պետական քաղաքականություն չունենք: Ինչո՞ւ Արամ Խաչատրյանը հայտնի է, իսկ Կոմիտասը, որ շատ ավելին է արել, իր տեղը չունի: Արամ Խաչատրյանը այդ ամբիոնը ունեցել է, իսկ ու՞ր մնաց Կոմիտասը: Աշխարհում ցանկացած իրեն հարգող հեռուստատեսություն ոնց էլ լինի Արամ Խաչատրյան եթեր տալիս է: Իսկ այդ անունը տալիս է այն պետությունը, որը տեր է կանգնում իր ստեղծած արվեստին: Գաղափարախոսություն վաղուց կա, և պետք չէ նոր հեծանիվ հայտնաբերել: Իրականում արժեհամակարգը ձևավորվել է Մաշտոցով, այն հենքով, որ դրվել է նրա կողմից՝ սկսած առաջին թարգմանված նախադասությամբ (Ճանաչել իմաստությունը և իմանալ հանճարի խոսքը): Պատահական բառ չի թարգմանվել: Ամբողջ քրիստոնեական ուսմունքից թարգմանել է այն, որը ոչ մի կապ չունի քրիստոնեության հետ: Ըստ նրա դա կարևոր է եղել ազգի համար: Գանք Նարեկացուն, Շիրակացուն, Կոմիտասին, Նժդեհին. առնվազն պետք է ապաշնորհ լինենք, որ այդքան հանճար ծնելուց հետո ասենք, որ մենք չունենք: Ուղղակի կույր պիտի լինենք, որ չհասկանանք, որ Գարեգին Նժդեհը նոր ուսմունք չի ստեղծել, և ինչքան էլ որոշ մարդիկ բարբաջեն, թե դա նոր կրոն է, ցեղակրոնություն է, դա լուրջ գաղափարախոսություն է, նա ընդամենը փորձել է ստեղծել ազգային ոգեղենության այբուբեն: Ինչպիսին պիտի լինի ազգային հոգեկերտվածքի հենքը: Եվ եթե հասկանանք, ապա կտեսնենք, որ նա չի արել, համակարգել է: Ինքը տվեց այն, ինչով կարող ենք մենք մտքերը ձևակերպել: Հիմա Նժդեհ ունենք, ով ծնել է մի գաղափարախոսության համակարգ, որ բոլոր դարերի զորավարների և ոչ միայն նրանց համար այբուբեն կարող է լինել: Թե ինչպիսին պետք է լինի արժեհամակարգը, Նժդեհը մի արտահայտություն ունի` «Ոչ թե ազգի տականքը, այլ ազգիս հանճարը»: Այդ արժեհամակարգը փնտրելու կարիք չկա, դա հնագետների խնդիր չէ, ուղղակի պետք է մեր շուրջը նայենք: Հայոց արժեհամակարգը ինձ համար Սամվել Կարապետյան է, Գարեգին Չուքասզյանն է, Դանիել Երաժիշտն է... Նժդեհն ասում էր` մեռյալ ծիսակարգով և մեռելաթաղով զբաղվող եկեղեցին ի վերջո ազգը պիտի թաղե: Եթե ընդհանուր քրիստոնեություն պիտի քարոզենք, բայց չհասկանանք, որ դա հայի համար այլ մեկնություն ունի, մենք չենք կարող Աստվածաշունչը ընդունելով դառնալ հոլանդացի կամ ավստրիացի: Իսկ տեսել եք Երևանում Նժդեհի արձանը: Չկա, որտե՞ղ տեսնեք: Ինչու չեն դաստիարակվում մեր երեխաները նրանց հովանու ներքո: 

Կարևորագույն մի բան բաց է թողնված: Ես ընդամենը փորձում եմ գտնել ելքեր: Ամեն դրության մեջ պետք է տեսնել ելքեր՝ ավելի անխոցելի դառնալու համար: Մի կարևոր բան մեզ մոտ չի հնչում: Այսքան ընտրություններ անցան, բայց պետական ոչ մի այրի շուրթերից չհնչեց պետական քաղաքացի դաստիարակելու մասին խոսք: Որևէ մեկը իր առջև չի դնում նման խնդիր: Ոչ մի տեղ էլ չենք թերանում, քանի որ չկա արժեհամակարգի կիզակետը կամ նպատակակետը: Ամենահանճարեղ մարդն անգամ, եթե իրեն չի զգում այս երկրի քաղաքացի, Հայաստանի քաղաքացի, այլ ոչ թե ՀՀ քաղաքացի, և եթե ուզում է նոր Կոմիտաս դառնալ, կարող է գնալ Անգլիայում լինել: Կոմիտասի հանճարի մասին ոչ ոք չգիտի, բայց նա ազգ է կերտում մինչև այսօր: Ինչ արժեք ունի այն բանվորը, որը չի գիտակցում, որ ինքը թամանյանական գործի վերարտադրողն է: Ինչու ունենալ օլիմպիական չեմպիոն, որ հետո թույլ տալ ուրիշ դրոշի տակ ելույթ ունենա: Մյասնիկյանը ստեղծեց ամեն ինչ, որպեսզի Թամանյանը գա այստեղ և կառուցի Օպերան ու Հրապարակը: 80 տարի հետո էլ Երևանը թամանյանական էր, 1000 տարի անց էլ: Հեշտ չէր, Մյասնիկյանի գլուխը կերան, որովհետև ազգային դիմագիծ էր վերականգնում. Չարենց էր վերադարձնում, Սարյան: Սա իրական մտավորականի կերպար է: Եթե չլիներ Մյասնիկյանի կերպարը, այսօր չէինք ունենա այսպիսի հանճարներ: Այս դեպքում պետք է ասել, որ Մյասնիկյանը նույնչափ հանճար է, ինչքան Թամանյանը: Քանի-քանի հայ հանճար է հիմա սփռված ամբողջ աշխարհում: 

Եթե ես արգելքներ դնելու հնարավորություն ունենայի, ապա կարգելեի որևէ մտավորականի՝ քաղաքական գործչի կողքին կանգնելը: Կներեն ինձ մեր մտավորականները, բայց նրանք իրենց վաճառում են: 1,5 միլիոն ժողովրդի մեջ 650 մտավորականի մահը անընդունելի է: 

Դեմոկրատիան գերտերության համար սովորական ընթացք է, զարգացման հենք է, փոքր պետության համար` կործանարար: Ես իմ մշակույթի մեջ կարող եմ ներդնել փոքր գումար, որովհետև փոքր է պետությունը, իսկ մեծ պետությունը կարող է ներդնել շատ ավելի մեծ գումար քո պետությունը քանդելու համար: Եթե դու պատնեշներ չես դնում այդ ներթափանցումներին, ներազդեցություններին, չի կարող զարգանալ այդ պետությունը: Ինչու եք տնտեսական ոլորտը գերակա ոլորտ անվանում, քան թե մեկ այլ ոլորտ: Դուք ասում եք գերակա, որովհետև, ըստ ձեզ, պետության շահերին ավելի համապատասխան է: Էլի չեղա՞վ ոտնահարում, ինչու՞ հավասար պայմաններ չեն ստեղծվում: Նախկին նախագահը /Ռոբերտ Քոչարյանը/ հայտարարեց, որ մշակութային դաշտը թողել են ազատ, ում կարիքը կա, նա էլ կզարգանա: Բաց թողած դաշտում միայն մոլախոտ է աճում: Եթե ամեն ինչ ազատ է, ապա ինչի համար ենք պահում պետական ապարատը: Պետությունը պիտի լինի այդ հավաքող ոսպնյակը: Բայց այսօր ավելի շատ ցրող ոսպնյակի դեր է կատարում, քան թե հավաքող: 

Մենք պիտի ազգովի ջանանք, որ ստեղծվի այդ մտավորականությունը: Պիտի մեռնի եսը, որ ապրի մենքը:

<Երևակ> ամսագիր



ՀԱՅԱՍՏԱՆ

ԱՇԽԱՐՀ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՕՐԵՆՔ ԵՎ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

ՄՇԱԿՈՒՅԹ